Begrafenisrituelen

Met de teloorgang van het kerkbezoek in Frankrijk, zijn de begrafenisrituelen steeds weer anders, onwennig en soms ronduit raar en koud geworden. Voor 20 dorpen en katholieke parochies is er één pastoor, die zijn handen vol heeft aan het “doen” van de begrafenismissen van de parochianen die hij nog persoonlijk kent. Verder wordt de klus geklaard door leken, want ook diakens hebben we hier niet. In de gereformeerde kerk is het al niet veel anders. Een overzichtje van iets minder vrolijks, maar wel opmerkelijks.

Rol van de kerk en het geloof
Zo nu en dan kom ik nog iemand tegen die kerks is. In deze streek kan dat 2 kanten op, afgezien van moskeebezoekers. Men kan hier protestant (iets tussen wat in Nederland gereformeerd en hervormd zou zijn in) of katholiek zijn. Al naar gelang heet dan de kerk een “Temple” of een “Eglise”.

De godsdienstoorlogen tussen die 2, die 100 jaar duurden, behouden nog steeds hun sporen in de buurt. Zo staat Vinsobres bekend als een overwegend protestants dorp en Mirabel als katholiek. Toen mijn buren dik 50 jaar geleden in het huwelijk traden, hij uit Vinsobres, protestant, en zij uit Mirabel, katholiek, was dat een issue. En nog altijd, zeggen zij, kunnen autochtone mensen daar opmerkingen over maken.

Tastbare sporen
Ons dorp Mirabel is ondergronds een ware gatenkaas. Bijna alle oude huizen in het dorp hebben enorme kelders en doorgangen onder andere huizen. Dat heeft te maken met de vele schuilkerken en -kapellen die men hier had ten tijde van de genoemde godsdienstoorlogen.

Veel ondergrondse gangen zijn nu dichtgemetseld, omdat het kadastraal soms wat lastig te verantwoorden werd in geval van een verkoop van een bovenliggend huis.

Katho-uitvaart
In 2018 heb ik één echte katholieke uitvaart meegemaakt, van een collega makelaar uit Nyons. Maar liefst 3 leken-dames leidden de dienst in de kerk. Er waren persoonlijke woorden en standaard mis-onderdelen te bespeuren. Aangezien ik oorspronkelijk uit die hoek kom, was het allemaal redelijk vertrouwd.

“Zo ongeveer katho”-uitvaart
Een kennis uit Nyons werd gisteren niet vanuit een kerk maar vanuit een mortuarium (funérarium) uitgeleide gedaan. Een kille omgeving, dat om te beginnen.

De leken-begeleidster sprak mooie woorden, maar er was b.v. geen gezang. De Parijse familie, die niet op goede voet stond met de overledene, werd numeriek overtroffen door de Nyonsais kennissenkring en had zo’n opkomst kennelijk niet verwacht. We stonden aldus onhandig hutje-mutje om de kist heen.
Wijzelf, de vriendengroep, waaronder enige koorleden, hadden een CD meegenomen van ons Requiem van Mozart uit 2016, en toen het Lacrimosa weerklonk hoorden we de nu overledene nòg na ons concert zeggen dat deze muziek op zijn uitvaart gespeeld moest worden, met een grote grijns op zijn gezicht en in zonder meer blakende gezondheid. Dat dat dan al zo snel zou zijn  maakte de zaak wel ontroerend, wat ons betreft. De familie keek elkaar echter wat niet-begrijpend aan.

La mise en bière
Opmerkelijk hier was dat ik meemaakte hoe de kist wordt gesloten. Dat gebeurt altijd in het bijzijn van de gendarmerie! Er moeten getuigen bij zijn die verklaren dat de overledene inderdaad de persoon is die men zegt dat hij of zij is en dan wordt de kist gesloten èn verzegeld. Een alom als normaal beschouwde gewoonte in Frankrijk. Ik geef toe: soms val je van je stoel, ook na 13,5 jaar hier wonen. Nog even gecheckt met een Nederlander of we dat in Nederland nu ook kennen, je weet maar nooit, na al die jaren, maar nee, ook daar grote verbazing.

Orthodoxe uitvaart
Een andere overleden kennis van de week was van huis uit meer de orthodoxe rituelen toegedaan en had kennelijk gewenst dat zijn uitvaart op orthodoxe basis zou worden gevierd. Iemand zei nog: “Trek er maar 3 uur voor uit!”.
De volgorde van de dienst kwam me wel bekend voor, maar ten eerste wordt alles gezongen en ten tweede is dat allemaal nogal monotoon en onpersoonlijk. We hebben de naam van de overledene misschien 2 keer ergens vaag verstaan.
We hebben na een dik uur (dat viel mee) de kist uitgeleide gedaan uit de église, samen met de pope, en zijn niet mee geweest naar de begraafplaats.

Ik hoorde nadien dat het koor, gefrustreerd omdat zij in hun gezangen in de kerk waren afgekapt, daar alsnog een uur heeft staan zingen in de zon maar vrieskou. “Ze laten hun dooien niet zomaar gaan!”, merkte een vriendin op, die de aardappels toch maar had opgezet nadat ze schielijk wat eerder dan na het einde was vertrokken.

Muzikale uitvaart
Een beroemde Franse orkestdirigent, gelovend aan helemaal niets, zelfs erkend atheïst, werd in 2013 vanuit een crematoriumzaal in Orange uitgezwaaid, zonder ceremonieel en begeleid door Keltische harpmuziek waar hij een hardgrondige hekel aan had, maar ja, dat stond daar nu eenmaal op in die week.

Wel kreeg hij 6 maanden daarna een heel groot in memoriam in het gebouw van de Sacem (Buma-Stemra) in Parijs, waar familie, fans, muziekbazen, vrienden en bekenden waren uitgenodigd. Een indrukwekkende gebeurtenis met veel van zijn prachtige muziek en officiële toespraken. Het zal hem goed hebben gedaan, alhoewel hijzelf ervan overtuigd was dat er niets is na het sterven.

Uitvaarten: voor wie eigenlijk?
Naar mate het geloof in het hiernamaals of “iets” ondefinieerbaarder wordt of zelfs afwezig is, worden die uitvaarten een vreemde bedoening. Als we de overledene met persoonlijke noten gedenken spreekt dat de aanwezigen het meeste aan. Het ritueel troost dan of maakt mensen aan het lachen, met een traan. Als er niets of nagenoeg niets persoonlijks in zit, is het voor ongelovige aanwezigen nogal onbevredigend om bij te wonen, merk ik. Maar wie weet is de gang In Paradisum voor de overledene gemakkelijker gemaakt?

Crematie
Waar in Nederland al veelvuldig werd gecremeerd in de jaren ’70, is dat in Frankrijk pas sinds een jaar of 20 gangbaar. En nog steeds vinden veel, met name oudere  mensen het een beetje not done.

Zelf ervaren?
Je vindt hier geen grote processies zoals nog in Spanje of Italië. Uitvaarten met bombarie zijn er ook niet meer, bij gebrek aan geestelijken.

Dus niets om voor thuis te blijven, of liever gezegd hierheen te komen, voor de toerist. Zondagse kerkdiensten hebben we nog wel, geconcentreerd in 2 kerken (de Eglise Saint Vincent in Nyons en de Kathedraal in Vaison) en een aantal tempels. Navraag bij de parochies kan leiden tot de gewenste schema’s wat waar te doen is.